„Doceńmy oświetlenie ulic” – felieton

---

Skrócona wersja poniższego felietonu autorstwa prof. Ryszarda Tadeusiewicza została opublikowana w Gazecie Krakowskiej 25.11.2020 r.

Zapadający szybko zmierzch powoduje, że coraz częściej chodzimy w świetle ulicznych latarni. Kiedyś jednak tak nie było, więc warto przypomnieć kilka faktów. W średniowiecznych miastach po zapadnięciu zmierzchu ludzie raczej pozostawali w domach, gdzie zresztą też starali się nie nadużywać kosztownych świec czy kaganków. Po ulicach średniowiecznego miasta chodził stróż miejski i nawoływał: „Już dziesiąta na zegarze, gaście światło gospodarze!” Jeśli ktoś musiał gdzieś się udać nocą, to zabierał ze sobą pochodnię lub latarnię z płonąca świecą, bo oświetlenie było jego prywatną sprawą.

Pierwsze lampy uliczne (olejowe) zaświeciły w 1417 r. w Londynie, za sprawą burmistrza Sir Henry'ego Bartona. Jednak był to raczej wyjątek, niż reguła. Popularyzacja oświetlenia ulicznego przyszła dopiero wraz z wynalazkiem lamp naftowych a potem gazowych. I znowu prekursorem był Londyn, gdzie pierwsze uliczne latarnie gazowe zapalono 1 maja 1814 roku. W Paryżu latarnie gazowe pojawiły się w 1891 roku, ale stolica Francji zasłynęła tym, że to na jej ulicach zapłonęło pierwsze światło elektryczne (w 1877 roku). Było to wprawdzie tylko 16 lamp łukowych oświetlających budynek Luwru, ale budziło to sensację.

Przełom nastąpił, gdy Edison wynalazł żarówkę i 31 grudnia 1879 roku oświetlił 400 lampami elektrycznymi swoją rezydencję w Menlo Park, a 4 września 1882 roku ze zbudowanej przez siebie pierwszej na świeci elektrowni zasilił 14 tysięcy lamp ulicznych oświetlających Manhattan.

Mało kto wie, że pierwszym polskim miastem, w którym uruchomiono elektryczne oświetlenie ulic była... Częstochowa. Miało to miejsce 15 sierpnia 1887 roku. Częstochowscy elektrycy zainstalowali prądnicę o mocy 8 kW napędzaną przewoźną maszyną parową, tak zwaną lokomobilą. Oświetlenie zapewniało 36 lamp łukowych – ale nie przez całą noc, tylko 18 z nich paliło się do godziny 12 w nocy, a 18 następnych – do godziny 2 w nocy. Kraków elektryczne oświetlenie ulic wprowadził dopiero w 1912 roku.

 

Wykaz wszystkich publikacji popularnonaukowych prof. Tadeusiewicza wraz z odnośnikami do ich pełnych wersji

---