77. rocznica „Sonderaktion Krakau”

6 listopada 1939 r. niemieckie władze okupacyjne aresztowały 183 osoby – profesorów, docentów i asystentów m.in. Uniwersytetu Jagiellońskiego i Akademii Górniczej oraz wiele osób, które przypadkowo znalazły się w budynku Collegium Novum UJ – podczas zbrodniczej akcji wymierzonej w polską inteligencję, nazwanej później „Sonderaktion Krakau”.

W 77 rocznicę tego tragicznego wydarzenia zapraszamy do przeczytania fragmentu wspomnień prof. Andrzeja Bolewskiego, opublikowanych w książce „Z dziejów Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie w latach 1919–1967”.

Akademia Górniczo-Hutnicza znalazła się w trudnej sytuacji już w kilka dni po zajęciu Krakowa przez wojska niemieckie, ponieważ 12 czy 13 IX Wehrmacht obsadził główny budynek przy al. Mickiewicza 30 i przekształcił go w szpital wojskowy. Z tą chwilą zamknięto Polakom wstęp do pomieszczeń uczelni i jej katedr. […]

Parokrotnie próby rektora Taklińskiego, by nawiązać rozmowy z komendantem szpitala wojskowego, nie dały rezultatu. Odmownie też załatwiono wniosek o wydanie podstawowych aktów. Tym sposobem Akademia Górnicza została pozbawiona pomieszczeń, laboratoriów, sprzętu, bibliotek i wszystkich aktów osobowych i administracyjnych.

Korzystniej kształtowała się sytuacja innych wyższych uczelni Krakowa, których budynki nie zostały obsadzone przez Niemców. W wielu katedrach prowadzona była praca naukowa, oczywiście ograniczona trudnościami wojennymi i okupacyjnymi. Uczelnie te mogły już w październiku występować z inicjatywami zmierzającymi do rozpoczęcia roku akademickiego 1939/40 w pierwszych dniach listopada. Akademia musiała najpierw rozwiązać zagadnienia lokalowe oraz odzyskać lub odtworzyć dokumentacje osobowe pracowników i studentów, którzy coraz liczniej wracali do Krakowa. […]

Władze rektorskie Akademii Górniczej zwróciły się o pomoc do rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego prof. dra Tadeusza Lehr-Spławińskiego, który życzliwie zgodził się na oddanie Sali posiedzeń Wydziału Filozoficznego UJ w Collegium Novum (I piętro, od strony ul. Gołębiej) do dyspozycji Akademii. Tym sposobem uzyskano możność organizowania spotkań pracowników i studentów oraz zebrań profesorów Akademii. Zagadnienie dalszej pomocy, głównie lokalowej i technicznej, w zakresie katedr chemii, chemii fizycznej, fizyki, geologii, matematyki, mineralogii, prawa petrografii i innych, odpowiadających profilem naukowym katedrom UJ, miało być rozpatrzone po ustaleniu programu działania Uniwersytetu i po obustronnych uzgodnieniach między zainteresowanymi kierownikami katedr UJ i AG. Z życzliwą pomocą spieszył też prezydent m. Krakowa dr Stanisław Klimecki, który obiecał przekazać niektóre budynki szkolne, np. przy ul. Loretańskiej 18, Smoleńsk 7 i in. do dyspozycji Akademii Górniczej.

W realnej sytuacji uczelni władze rektorskie musiały przede wszystkim skierować swoje działanie na odzyskanie lub na stworzenie prowizorycznej bazy lokalowej i materialnej.

6 XI 1939 r. około godz. 10 rano zwołane zostało zebranie profesorów i docentów Akademii Górniczej przez rektora prof. inż. W. Taklińskiego w Sali Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Jagiellońskiego. W tym dniu na godz. 12 zapowiedziane było spotkanie przedstawicieli władz okupacyjnych z rektorem i profesorami Uniwersytetu, rzekomo w celu przedyskutowania i ustalenia kierunków dalszej działalności Uniwersytetu. Rektor Takliński chciał wcześniej omówić w szerszym gronie profesorów sytuację Akademii Górniczej, aby jak najszybciej móc uruchomić działalność uczelni.

Zebranie rozpoczęło się punktualnie o godzinie 10 z udziałem wszystkich pracowników znajdujących się w Krakowie. Na wstępie rektor Takliński wysunął sprawę formalną kierownictwa uczelni. Nowo powołany z dniem 1 IX 1939 r. rektor prof. dr Walery Goetel nie powrócił do Krakowa; według wiadomości przebywał jeszcze we Lwowie, czyniąc starania o zezwolenie na wyjazd do Krakowa. Formalnie rektor prof. inż. Władysław Takliński zakończył swoją kadencję. Po krótkiej dyskusji uchwalono, że zarówno rektor, prorektor, dziekani, jak i prodziekani poprzedniej kadencji będą pełnili swoje obowiązki aż do powrotu przedstawicieli nowo wybranych władz akademickich. […]

[…] Głównym punktem dyskusji była sprawa rozpoczęcia nowego roku akademickiego 1939/1940. […] W wyniku tej dyskusji postanowiono, że po zakończeniu zebrania profesorów Uniwersytetu władze akademickie AG przeprowadzą rozmowę z rektorem Uniwersytetu w celu uzgodnienia planu działania zmierzającego do możliwie szybkiego uruchomienia studiów w Akademii. 

Gdy zbliżała się godzina 12, zabrał głos prof. dr A. Hoborski, który oświadczył, że udaje się do sali na II piętrze na zapowiedziane spotkanie z SS-Obersturmbannführerem Müllerem, po czym wraz z prof. drem Gołąbem i prof. drem S. Jaskólskim opuścił zebranie profesorów Akademii Górniczej. Prof. dr M. Jeżewski oświadczył, że spotkanie go nie interesuje i pozostał w sali na I piętrze. Jak się później okazało, aresztowano zarówno profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego i inne osoby uczestniczące w spotkaniu z SS-Obersturmbannführerem Müllerem, jak i profesorów Akademii Górniczej, zgromadzonych na I piętrze Collegium Novum.

Pod koniec posiedzenia dyskutowano nad sprawami bytowymi pracowników Akademii pozbawionych środków do życia. Nagle otwarto gwałtownie drzwi wejściowe, w których ukazał się SS-Untersturmführer w otoczeniu kilku SS-manów, z pistoletami maszynowymi w ręku. Na pytanie SS-Untersturmführera, co to jest za zebranie, odpowiedział prof. dr J. Studniarski. Natychmiast padł rozkaz pozostania na miejscu. Jeden z SS-manów podszedł do dowódcy akcji SS-Obersturmbannführera Müllera z zapytaniem, co należy uczynić z pracownikami AG. Na sali zapadła martwa cisza. Tymczasem rewidowano sąsiednie pomieszczenia i szafy mieszczące akty Wydziału Filozoficznego UJ. Dopiero po kilkunastu minutach nadszedł drugi SS-Untersturmführer, który nakazał zebranym opuścić budynek pod eskortą SS-manów. Wszyscy zeszli schodami do hallu głównego, a następnie zostali skierowani do zapasowego wyjścia na ul. Jagiellońską. Tu jednak spotkali stłoczoną, popychaną i tratowaną kolbami liczną grupę profesorów Uniwersytetu, wśród których znajdowali się założyciel i rektor Wyższej Szkoły Handlowej prof. A. Żabiński, prof. A. Bolland oraz kilka osób spoza sfer uniwersyteckich. Pojedynczo lub dwójkami doprowadzano osoby znajdujące się w rozmaitych pomieszczeniach gmachu głównego Uniwersytetu. Na ulicy oczekiwały wojskowe samochody transportowe z brezentowymi budami. Po załadowaniu aresztowanych miejsca koło plandeki zajęła uzbrojona eskorta. Zasłonięto plandeki; samochody ruszyły w stronę Filharmonii, a następnie ul. Karmelicką, Aleją Słowackiego przez Nowy Kleparz do więzienia przy ul. Monteluppich.

Wśród 183 uwięzionych osób znajdowało się 22 pracowników Akademii Górniczej:

Zygmunt Saryusz-Bielski – inż. profesor zwyczajny, kierownik Katedry Wiertnictwa i Górnictwa Naftowego

Andrzej Bolewski – doc. dr inż., adiunkt przy Katedrze Mineralogii i Petrografii

Witold Budryk – dr inż. górniczy, profesor zwyczajny, kierownik Katedry Górnictwa I i Przeróbki Mechanicznej, członek korespondent Akademii Nauk Technicznych

Edmund Chromiński – inż. profesor zwyczajny, kierownik Katedry Maszynoznawstwa II, rektor Akademii w latach 1926/27–1927/28

Stefan Czarnocki – inż. górniczy, profesor zwyczajny, kierownik Katedry Geologii Stosowanej

Iwan Czopiwski-Feszczenko – inż. technolog, dr nauk technicznych, tytularny profesor obróbki termicznej i stali specjalnych, członek korespondent Akademii Nauk Technicznych

Mikołaj Czyżewski – inż. metalurg, dr nauk technicznych, docent koksownictwa i technologii ciepła

Roman Dawidowski – inż. górniczy, inż. metalurg, profesor zwyczajny, Kierownik Katedry Technologii Ciepła i Paliwa

Stanisław Gołąb – dr doc. profesor tytularny Akademii Górniczej przy Katedrze Matematyki, docent Uniwersytetu Jagiellońskiego

Antoni Hoborski – dr profesor zwyczajny, kierownik Katedry Matematyki, pierwszy rektor Akademii Górniczej w latach 1920–1922, profesor tytularny Uniwersytetu Jagiellońskiego

Stanisław Jaskólski – dr doc. profesor tytularny geologii stosowanej

Mieczysław Jeżewski – dr profesor zwyczajny, kierownik Katedry Fizyki, członek rzeczywisty Akademii Nauk Technicznych, członek korespondent Polskiej Akademii Umiejętności

Julian Kamecki – dr starszy asystent przy Katedrze Chemii Fizycznej i Elektrochemii

Aleksander Krupkowski – inż. metalurg, dr nauk technicznych, profesor zwyczajny, kierownik Katedry Metalurgii i Innych Poza Żelazem Metali, członek korespondent Akademii Nauk Technicznych

Adam Ludkiewicz – inż. górniczy, inż. metalurg, profesor nadzwyczajny, kierownik Katedry Metalurgii Stali

Antoni Meyer – dr praw, wykładający prawoznawstwo ogólne i prawo górnicze

Izydor Stella-Sawicki – inż. dróg i mostów, profesor zwyczajny, kierownik Katedry Inżynierii i Budownictwa

Wilhelm Staronka – dr profesor zwyczajny, kierownik Katedry Chemii

Jan Studniarski – inż. elektryk, dr nauk technicznych, profesor zwyczajny, kierownik Katedry Elektrotechniki, rektor w latach 1922/23 i 1923/24, członek korespondent Akademii Nauk Technicznych

Władysław Takliński – inż. technolog, profesor zwyczajny, Kierownik Katedry Mechaniki Teoretycznej i Wytrzymałości Materiałów, rektor w latach 1933/34–1938/39

Edward Windakiewicz – inż. górniczy, dr honoris causa, docent górnictwa minerałów solnych

Feliks Zalewski – inż. górniczy, profesor zwyczajny, kierownik Katedry Górnictwa II

Więcej informacji: Akademia Górnicza w obozach koncentracyjnych Sachsenhausen i Dachau (wspomnienia prof. Andrzeja Bolewskiego)